|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
AKUPUNKTUR DERGİSİ . CİLT 10 . SAYI 35 . YIL 2000
BİLİMSEL ARAŞTIRMANIN TASARIMI, YÜRÜTÜLMESİ VE ETİK SORUNLAR
İbrahim TEKEOĞLU (*)
(*) YYÜ. Tıp Fakültesi, FTR ABD, Van, Yrd. Doç.
GİRİŞ
Bilimsel deney sonuçları ne kadar göz kamaştırıcı olursa olsun, bu sonuçlar yayımlanıncaya kadar tamamlanmış değildir. Yeni bilgiler, ancak bu şekilde gerçeklik kazanır ve mevcut veri tabanına eklenerek bilimsel bilgi adını alır (1).Bilimsel makale, özgün araştırma sonuçlarını tanımlayan, yazılmış ve basılmış rapordur. Fakat bu kısa tanım; bilimsel makalenin belli bir biçimde yazılmış olması ve uzun yıllar boyunca geliştirilmiş gelenekler, editör uygulamaları, bilimsel ahlak ve basım-yayım etkileşimiyle tanımlanan belli bir biçimde yayımlanması gereğine dikkat çekilerek nitelenmelidir. ABD’de yapılan bir çalışmaya göre, fiziyatristlerin sadece %2’si zamanının % 25’den fazlasını bilimsel araştırmaya ayırıyor. Tıbbi Rehabilitasyon kitabında Bilimsel Araştırma bölümü yazılmıştır (29). BRANDOM’un (3) Physical Medicine Rehabilitation kitabında Research in Rehabilitation bölümünde konu ele alınmış. Burada temel istatistiksel bilgileri verdikten sonra, bir araştırmanın nasıl yürütüleceği, plan ve yazım anlatılmış, etik sorunlar ve ABD’de araştırmaya hangi kurumlardan finansal destek sağlanacağı bildirilmiştir.Tıp fakültelerinde biyoistatistik anabilim dalları araştırmada sistematik araştırıcı eğitimini ve yetiştirilmesini görev bilerek bununla ilgili kitaplar yayınlamışlar ve Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi ve Sağlık Bilimleri Yüksek Okulu’nda Biyoistatistik eğitimini araştırmaya yönelik olarak vermişlerdir(4). Biyoistatistik eğitimini Araştırma Eğitimi ile özdeşleştirmişlerdir. Biyoistatistik eğitiminin temel amacı hangi istatistiksel yöntemin hangi problemlere, hangi koşullar altında uygulanacağı ve sonuçların nasıl yorumlanacağını uygulamak öğretmektir. Bu amaca ulaşmak için de yöntem seçme ve yorumlama konularında çok sayıda uygulama yaptırılmalıdır. Doğru yöntemi seçme becerisini kazanan bir araştırıcı seçtiği yöntemin hesaplama işlemlerini bir kaynaktan yararlanarak kolayca yapabilir. Hatta buna bile gereksinim duymayabilir. Çünkü günümüzde istatistik hesapları kolayca yapacak bilgisayar programları geliştirilmiştir.
BİLİMSEL ARAŞTIRMANIN TASARIMI
1. Araştırma konusunun seçilmesi:
Cevaplanması gereken bir soru (Konu) bul. Bu konunun cevaplarının kimlere ne gibi yararı olacak? Hangi bilimsel dergiler bunlara ilgi gösterir? Konu birçok kesimin ilgisini çekmeli. Seçilen konu az çalışılmış, biraz karanlıkta kalmış konu olmalı. Konu ile ilgili diğer yayınları oku. Çalışma ile ilgili anket, teknoloji, laboratuvar ve denekler kolay elde edilebilir mi? Çalışmada bir danışman varsa onunla bir yarışma içinde olma, fakat onunla bütünleşme içinde ol. Kendini tamamen konu üzerine konsantre et.
2. Literatür taraması:
Konuyla ilgili üç-dört adet makaleyi başlangıçta oku. Med-line taraması yap. Aynı konuda çalışanlara literatür ve bilgi için danış.
3. Az sayıda denekte pilot çalışma:
Takip parametreleri, çalışma grubunun nasıl oluşturulacağı ve deneklerin nasıl bulunacağını planla.
4. Araştırma dizaynı
Deneklerin sayısı, hangi ortamdan temin edileceği, deneklerin çalışmaya alınma kriterlerinin tespiti:
Tedavi ve kontrol grupları nasıl oluşturulacak (randomize, blok randomize), takipte hangi parametreler kullanılacak, nasıl bir ölçme metodu kullanılacak, istatistiksel analiz nasıl yapılacak; bunlar belirlenmeli. Bilgisayar programının temini için gereğinde istatistikçilere danışılır.
5. Çalışmanın maddi boyutu:
Çalışmanın mali kaynakları araştırılır. Üniversitelerin bünyesinde yer alan destekleme fonları, TÜBİTAK, Devlet Planlama Teşkilatı, Milli Prodüktivite Merkezi ve çeşitli sanayi kuruluşlarından destek talebinde bulunulabilir.
6. Sonuçların bilimsel platformda duyurulması:
Bilimsel kongrelere bildiri tarzında sunulur. Tartışmaya açılır. Bilimsel dergilerde yayınlanmak üzere yazılır.
7. Bilimsel çalışmanın yazılması:
Özet, giriş bölümü, materyal-metot, bulgular, tartışma ve sonuç detaylı olarak yazılır.
Özet:
Daha çok metot ve sonuçlar üzerinde duran kısa bilgi verir.
Özet bölümü kendi içerisinde:
Amaç:
Çalışmanın amacı nedir, ne için yapılmıştır?
Metot:
Çalışma dizaynı ve istatiski yöntemi, çalışmanın yapıldığı evren ve ölçüm parametrelerinden bahsedilir.
Sonuç:
Önemli istatistiksel verilerden bahsedilerek çalışmanın sonucu anlamlı bir hüküm cümlesiyle vurgulanır.
Anahtar kelimeler:
Konuyla ilgili birkaç kelimeden oluşur.Giriş bölümünde çalışmanın amacı açıklanır ve literatürden kısa alıntılar konulur. Ör: “M.Spinalis yaralanmalarında hiperkalseminin önlenmesinde kalcitoninin placeboya üstünlüğü var mı?” gibi. Metot bölümünde tedavi ve kontrol grupları nasıl oluşturuldu, kadın erkek oranı, grupların demografik ve sosyal yapısı, çalışmaya alınma ve çalışma dışı bırakılma kriterleri açıkça yazılır. Ör: “100 kadın, 100 erkek Medulla Spinalis yaralanmalı hasta, 15-55 yaşları arası ve herhangi bir metabolik hastalık geçirmemiş” gibi. Randomizasyonun nasıl yapıldığı, çalışma ve kontrol grubunun nasıl oluşturulduğu yazılır. Ör: “200 hasta bir random sayı jeneratörü ile 100 tedavi, 100 kontrol grubu olarak seçildi” gibi. Deneysel dizaynın nasıl olduğu yazılır. Tek kör, çift kör, cross-over (Her hasta kendi kontrolü). Ölçme metotlarının özellikleri açıklanır.Tartışma ve sonuç bölümünde: Sonuç açıkça ifade edilir. Ör: “sc Calcitonin günlük uygulanınca medulla spinalis yaralanmalarında hiperkalsemiyi önlüyor” gibi. Alınan sonuçların kritiği yapılır. Diğer çalışma sonuçları ile karşılaştırılır. Önceki çalışmaların ışığında tartışma yapılır.Kaynaklar: Alıntı yapılan kaynaklar metin içinde geçen numara sırasına göre yazılır. Makale, kitap, dergide okuyucu mektupları, tez çalışmaları veya kongre bildirileri kaynak olarak gösterilebilir.
ETİK SORUNLAR
1- Deneklerin hakları
Gönüllü olmak: Gönüllü istediği an çalışmadan çıkabilmeli, gönüllü katıldığına dair imzası alınmalı (Written concent). Eğer beyin özürlü, kafa travması, debil ya da yaşı küçükse, yakını tarafından imzalanır.
2-Fayda-zarar
İlaç veya cerrahi yöntemin deneğe verebileceği zarar tartışılmalı. Çalışmanın getireceği bilimsel kazanç vereceği zarardan fazla olmalı. Riskli yöntemler önce hayvanlarda uygulanmalı. İnsan denekleri içeren bilimsel çalışmalar önce bilimsel etik kurul tarafından onaylanmalı.
3- Adaletli dağıtım ve kontrol grubu oluşumu
Denekler toplum kısımlarının sadece bir bölümünden oluşmamalı. Denekler eşit oranda toplumun bütün katmanlarından seçilir. Ör: Azınlıklar, göçmenler, zenciler, sakatlar ya da eğitimsizler gibi gruplara dayandırılmamalı. Kontrol grubu oluşturuluyorsa olayın dikkatli değerlendirilmesi gerekiyor. Ne derece etkili? Yeni bir antidepresanın bir placebo grubu ile karşılaştırılması. Konuşma tedavisinin etkinliğini bir kontrol grubu oluşturup, o gruba hiç tedavi uygulanmaksızın gözlemek, medulla spinalis yaralanmalarında yeni bir ilacın (ör: Ganlgiosid) denenmesinde ilaç vermeksizin bir kontrol grubunun oluşturulması, disk hernisi cerrahisinde placebo bir operasyon tekniği ile yeni bir teknik karşılaştırılırken, kontrol grubu oluşturmanın ne derece etik olduğu tartışılması gereken noktalardır.
4- Araştırmacının kazancı
Araştırmanın bütün masrafları bir ilaç firması tarafından karşılanıyorsa, o ilacın başarısızlığını açıklamakta zorlanılır. Ya da ilacın (yöntemin) ilerde kullanım (Patent hakları) yönünden araştırmacının da firma ile beraber çıkarı varsa, o araştırmanın sonuçlarının çarpıtılma olasılığı vardır.
5- Çalışmanın bilimsel dergide yayınlanması
İyi danışmanları olan (Peer-reviewed), bilimsel saygınlığı olan bir dergiye gönderilir. Ancak bu dergiler yayınlayacakları çalışmanın daha önceden basın yayın organlarına verilmesini istemez.
6- Bilimsel çalışmalarda hata ve bilimsel yalan
Bilimsel yöntemleri uygularken, istatistik hesaplarda hata olabilir. Bu bilimsel sınırlar içinde tolere edilir. Ancak bilimsel hırsızlık ve bir gerçeği bilerek saptırmak affedilmez.
7- Diğer katılımcıların isimlerinin verilmesi
Çalışmaya katılan, veri toplayan, analiz yapan, bulgu ve sonuçları değerlendiren, tartışmayı yapan, metni yazanın adı konulur.
GENEL İSTATİSTİKİ BİLGİLER
1-Araştırma yöntemleri
İleriye dönük (Cohort çalışma)
Prospektiftir. Ör: CVS hastalıklarında belirli bir zaman periyodunda risk faktörlerinin etkisinin araştırılması.
İleriye yönelik
Retrospektif olgu kontrol çalışmaları (case control studies) bu türdendir. Ör: Araştırma evreninden örnekleme yoluyla seçilen alkol içen 100 kişi ile, içmeyen 100 kişinin sosyal ve ekonomik durumları ile ilgili yapılan bir anket çalışması, ya da tüberküloz olan ve olmayan gruplarda sosyoekonomik durum ile ilgili bir anket. Single sample design
Rehabilitasyon hastalarında randomize kontrollü çalışma genellikle zordur. Çok güvenilir çalışma değildirler. Ör: Travmatik beyin hasarında amitriptilin ile placebonun ajitasyona etkisinin karşılaştırılması. Çift kör olarak önce bir ilaç başlanır, parametreler izlenir, on gün ilacın temizlenmesi (wash out) yapılır, sonra ikinci ilacın etkileri izlenir.
Tek kör placebo kontrollu çalışma
Denekler hangi ilacı aldığını bilmez, ancak araştırıcılar bilir.Çift kör kontrollü çalışmaDeneklerin hangi ilacı aldığını, denek de bilmez, araştığıcı da.Tanımlayıcı araştırmaBir hastalığın kimlerde, hangi zaman ve yerde görüldüğünün belirlenmesidir.
Analitik
Niçin bu kişilerde, bu yerde ve bu zamanda hastalığın görüldüğünün araştırılmasıdır.
Randomize kontrollü grup oluşumu
Tedavi grubunun demografik olarak benzer bir grupla karşılaştırılması. Kontrolsüz çalışmalara göre çok büyük üstünlükleri var. Denekler tedavi ve kontrol gruplarına random numara listesi yardımı ile dağıtılırlar.Blok randomizasyonÖr: Değişik oranlarda SCI geçiren hastalar gruplanır ve bu küçük gruplar randomize olarak (rastgele) büyük gruba yerleştirilir.
Güvenilirlik (Deneğin cevabı ile ilgili)
Ör: Bir denek, bir soruya, iki değişik zamanda aynı yanıtı verirse bu yanıt güvenilirdir.DoğrulukGüvenilir olan bir yanıt doğru olmayabilir. Denek ikisinde de gerçeği söylememiş olabilir. Az sayıda denek incelendiğinde elde edilen istatistiksel verilerin doğru olabilme olasılığı çok zayıftır. Bu nedenle incelenen denek sayısının 30’dan az olmaması istenir. Ayrıca denek sayıları çok farklı olan iki grubu karşılaştırmak da testin gücünü azaltabilir. Gruplardaki denek sayılarının en azından birbirine yakın olması daha uygundur.Verilen bir ilacın ya da tedavi yönteminin etkin olup olmadığını karşılaştırabilmek Bunun için o hastalığa yakalanmış bir kısım hastayı da tedavi etmeyip kontrol grubu olarak ayırmak gerekir. Ho hipotezi (Null hipotez=Have no effect) A ve B ilacı arasında hiç bir etki yoktur. Eğer tedavide iki ilaç arasında bir fark görünüyorsa biz bu hipotezi reddederiz ve aradaki etki farkını istatistiksel yöntemlerle tespit ederiz.
Sensitivite
Hastalardaki doğruluk oranı.
Ör: Sakroiliak germe testlerinin geçerliliğini test edelim. 100 Sİ (Sakroiliitis) hastasının 80’inde test (+) çıksa, sensitivite % 80’dir.
Spesifite
Sağlıklılardaki doğruluk oranıdır.
Ör: 100 normal şahısta test 90 kişide (-) çıksa, % 90 duyarlıdır. Sensitivite hastaların % 80. doğru buldu. Spesifite sağlamların % 90. doğru buldu.
Median; aritmetik ortalama.
Ortanca; veriler en küçükten en büyüğe doğru dizildiğinde, ortada kalan değer.
Range; en büyük ve en küçük ölçüm değerleri arası açıklık.
Varyasyon katsayısı; standart sapmanın ortalamaya göre yüzde ne kadar değişim gösterdiğini açıklayan bir ölçüdür. Standart sapma aritmetik ortalama ile birlikte kullanıldığında, bir dağılımın yakınlığı hakkında bilgi verir. Standart sapmalarının aynı olması bir dağılımın aynı yaygınlıkta olmasını gerektirmez. İki dağılımın aritmetik ortalamaları da aynı ise o zaman aynı yaygınlıkta oldukları söylenebilir.
2- Teorik dağılışları
Binom dağılımı
İncelenen olayın görülüş sıklığı büyük ve en küçük olduğunda kullanılır. Olayın görülüş sıklığı çok küçük olduğunda poison dağılımı’ndan yararlanılır.
3-Örnekleme seçimi
Örnekleme seçmenin amacı, az sayıda birey inceleyerek evren hakkında tahminlerde bulunmak ve evreni tümüyle temsil etmektir. Örnekleme hatası örneklerdeki birey sayısı arttırılarak, ya da uygun örnekleme yöntemi kullanılarak azaltılabilir. Örnekleme büyüklüğü arttıkça aritmetik ortalama ve standart sapma evren büyüklüğüne yaklaşır.
Basit rasgele örnekleme
Bir toplumda kadınların eğitim düzeyi hakkında örnekleme yapılırken tercih edilebilir.
Tabakalı rasgele örnekleme
Tabakalar arasında gerçek bir farklılık varsa ve evrendeki bireyler belirli bir özelliğe göre farklılık gösteriyorsa, o özelliğe göre tabakalayıp örnekleri seçmek uygun olabilir. Ör: Bir toplumda kadınların çocuk bakım bilgisini ölçmek istiyorsak, kadınları eğitim düzeylerine göre tabakalayıp örnekleme yapmamız gerekir.
Küme örnekleme
Doğru sonuç alabilmek için kümeler heterojen olmalı.
Sistematik örnekleme
Örneklerin seçim işlemlerinin kolay olması nedeniyle özellikle evren büyük olduğunda kullanılan bir örnekleme yöntemidir. Evreni temsil etme gücü basit rasgele örneklemeden daha fazla değildir (5).
4- Korrelasyon-Regresyon
Korrelasyon
Ölçümle belirtilen iki değişken arasındaki ilişkinin gücünü ve yönünü araştırmak (k katsayısı -1’den sıfıra ve +1’den sıfıra doğru gittikçe ilişkinin gücü azalır).
Regresyon
Ölçümle belirtilen iki değişkenden biri belirli bir birim değiştiriyorsa, diğerinin bir değişim gösterdiğini saptamaktır. Regresyon katsayısı aynı zamanda doğrunun eğimidir ve her değeri alabilir.
5- Önemlilik testleri
Ölçümle belirtilen verilere uygulanacak testler parametrik testler, sayımla belirlenen verilere uygulanacak testler non-parametrik testlerdir. Verinin ölçümle belirtilmesi ya da sayıyla belirtilmesi yapılacak testin seçimini belirleyen önemli bir faktördür. Birey sayısı (Denek sayısı) 30’un altına indiğinde ölçümle belirtilen karakter evrensel olamaz. Diğer bir deyişle, parametrik varsayımları yerine getirmeyen örneklerde yapılan istatistiksel testler değişir. Önemlilik testinde incelenen grubun bağımsız olması her bireyin bir kez kullanılmasıdır, bir deneğin yalnız bir grupta bulunmasıdır. Örneklemeye giren bireyler olasılıklı yöntemlerin biriyle seçilmeli (Basit, rastgele, tabakalı, küme, sistematik). Olasılıklı yöntem, evrendeki bireylerin örneklemeye çıkma şanslarının eşit ve bilinen bir olasılıkla seçilmesini sağlayan bir yöntemdir.
6-Ölçümle belirlenen veriler uygulanan testler (parametrik testler)
İki ortalamanın karşılaştırılması
Bağımsız grup
Farklı iki grubun iki değişik zaman ya da durumdaki ölçümle belirlenen bir karakterinin farkı olup olmadığını belirlemek için kullanılır.
Bağımlı grup
Aynı grubun iki değişik zaman ya da durumdaki ölçümle belirlenen bir karakterinin farklı olup olmadığını belirlemek için kullanılır.
7-Sayımla belirlenen verilere uygulanan testler (Non parametrik testler)
Organ testleri, iki yüzdenin karşılaştırılması
Bağımsız
Bağımlı Ki-kare ya da iki oran (yüzde) arası farkın testi.
Varyans analiz testi
Ölçümle belirtilen bir değişken yönünden ikiden çok bağımsız grubu karşılaştırmak için (Denek sayısı 20’den az ya da çok, değişmez),
Kruskal Walis testi, sayımla belirtilen değişken yönünden ikiden çok bağımsız grubu karşılaştırmak için ki-kare testi, ya da Kolmogrov Smirnov testi uygulanr (Denek sayısı 20’den az ya da çok, değişmez)
SONUÇ
Burada “bir makale nasıl yazılır veya istatistiksel hesaplar nasıl yapılır” ın reçetesini vermek imkanında değiliz. Ancak bu makale bu görevi yerine getirmek için bir başlangıç kabul edilebilir. Makale yazmanın belli bir terbiye, görgü ve eğitim süreci gerektirdiği; bu süreci yaşamadan herhangi bir araştırıcının bilimsel makale kaleme almasının zor olduğunu vurgulamak gerekir. Bu konu bilimin her alanında olduğu gibi, akupunkturun bilimsel mahfillerde yer edinebilmesi için de önemlidir.
KAYNAKLAR
1- Day RA: Bilimsel bir makale nasıl yazılır ve yayımlanır? (Çeviri: Altay AG), TÜBİTAK, 1996.
2- Oğuz H: Tıbbi Rehabilitasyon. Nobel Tıp Kitabevi, İstanbul, 1996.
3- Katz TR, Campagnolo ID, Goldberg G, Parker CJ, Pine MZ, Wheyte J: Research in Physical Medicine Rehabilitation. In Physical Medicin Rehabilitation, Ed; Brandom LR: WB Saunders Company, 1996: 255-271.
4- Sümbüloğlu K, Sümbüloğlu V: Biyoistatistik. Özdemir Yayıncılık, Ankara, 1987.